به نام خدا 

منظر فرهنگی از نگاه مرکز میراث جهانی یونسکو

پژوهشگران: سارا بهره مند و لادن صادقیان- دانشجویان کارشناسی ارشد معماری منظر دانشگاه تهران – ورودی 87
استاد راهنما: دکتر سیدامیر منصوری
مشاور: مهندس پرستو عشرتی. پژوهشگر دکتری معماری دانشگاه تهران.

Parastoo Eshrati, PhD Student in Architecture, Faculty of Fine Arts, University of Tehran
E-Mail: parastoo_khoshhal@yahoo.com
Sara Bahremand: Sara_Bahremand@yahoo.com
Ladan Sadeghian: ladansadeghian@yahoo.com

چکیده این نوشتار به بررسی منظر فرهنگی به عنوان یکی از موضوعات مورد بحث در مرکز میراث جهانی یونسکو می‌پردازد و تعریف، تاریخچه، دسته‌بندی و معیارهای ثبت یک منظر فرهنگی در اسناد یونسکو را ارائه می‌نماید.
واژگان کلیدی: منظر فرهنگی، مرکز میراث جهانی یونسکو

تاریخچه و واژگان فنی در سال 1992، انجمن میراث جهانی، اولین مرجع رسمی بین المللی برای تشخیص و محافظت از منظر فرهنگی شد. کمیته در 16 امین نشست خود، رهنمودهایی برای آن ارائه کرد و منظر فرهنگی را محصول ترکیب کار انسان و طبیعت تعریف کرد. (بند 1 کنوانسیون)
منظرهای فرهنگی نشان‌دهنده‌ی اجتماع بشری و زیستگاه آن‌هاست که در طول زمان، تحت تاثیر محدودیت‌های فیزیکی و فرصت‌هایی که نشان‌دهنده محیط طبیعی و توالی اجتماعی و فشارهای اقتصادی و فرهنگی داخلی و خارجی آن‌ها است، شکل گرفته است.
عبارت منظر فرهنگی تنوع ارتباط میان نوع بشری و محیط طبیعی آن‌ها را آشکار می‌سازد. منظر فرهنگی غالباً تکنیک‌های خاصِ استفاده پایدار از زمین، دربرگیرنده‌ی مجموعه خصوصیات و محدودیت‌های محیط طبیعی و نوعی ارتباط روحی خاص با طبیعت را منعکس می کند.
حفاظت از منظر فرهنگی، می تواند به تکنیک‌های مدرن استفاده پایدار از زمین کمک کند و همچنین ارزش‌های طبیعی منظر را نگهداری کند و یا ارتقا بخشد.
توالی استفاده از روش‌های سنتی بهره‌گیری از زمین، تنوع زیستی در بسیاری از مناطق دنیا را حمایت‌ می‌کند؛ بنابراین حفاظت از مناظر فرهنگی سنتی در نگهداری از تنوع زیست‌محیطی کمک شایانی می‌کند.

دسته‌ها و زیر دسته‌ها منظرهای فرهنگی در سه دسته زیر تقسیم‌بندی می شوند:( رهنمودهای عملی 2008،ضمیمه 3)
• منظرهایی که راحت‌تر از همه قابل شناسایی هستند، آن‌هایی هستند که به وضوح از روی قصد توسط بشر طراحی و ساخته می‌شوند. این منظرها شامل باغ، پارک و منظرهای مصنوعی می‌باشند که به دلیل زیبایی‌شناختی ساخته می شوند، و غالباً (و نه همیشه) با بناهای یادمانی و مجموعه‌های مذهبی در ارتباط هستند.
• دومین دسته منظرهای ارگانیک تکامل پیدا کرده می‌باشد. این منظرها نتیجه یک اجتماع بدوی، اقتصادی-مدیریتی و یا یک الزام مذهبی است و فرم کنونی آن به‌وسیله پیوستگی با محیط طبیعی‌اش و در پاسخگویی به آن رشد یافته است. این چنین منظرهایی فرآیند سیر تکاملی شکلشان و خصایص اجزای سازنده را منعکس می‌سازند. این منظرها به دو زیرگروه قابل تقسیم هستند:
1. منظر متروکه یا فسیلی، یکی از آن هایی است که یک فرایند تکاملی در آن در زمان گذشته، یا بطور ناگهانی و یا طی دوره‌ای، پایان یافته است. اگرچه اجزای مهم قابل تشخیص آن، هنوز قابل رویت است.
2. منظر لا‌ینقطع ( مداوم)، منظری است که نقش اجتماعی فعال در نظام اجتماعی معاصر، ارتباط نزدیکی با زندگی سنتی و اجدادی دارد و فرآیند تکاملی در آن هنوز ادامه دارد.
• آخرین دسته منظر فرهنگی تداعی‌گر است. منظرهایی که تداعی‌گر مذهب، سنت و فرهنگ خاص می‌باشند.

معیارها جهت قرارگیری در لیست میراث جهانی، سایت‌ها می‌بایست دارای ارزش های برجسته جهانی بوده و حداقل یکی از ده معیار انتخاب را دارا باشند. این معیارها در متن دستورالعمل اجرائی کنوانسیون میراث جهانی شرح داده شده‌اند و جزء اصلی‌ترین اساس کار در میراث جهانی می‌باشند. معیارها دائماً توسط کمیته بررسی می شوند تا منعکس کننده تکامل ایده میراث جهانی باشند.
تا اواخر سال 2004، میراث جهانی بر اساس 6 معیار فرهنگی و 4 معیار طبیعی انتخاب می شدند. پس از تصویب دستورالعمل اجرائی کنوانسیون، تمامی معیارها به یک دسته ده معیاری تبدیل شد.

معیارهای انتخاب موضوع مورد نظر می بایست:
درمعیاری به شرح زیر قرار گرفتند:
1- معرف شاهکاری از هوش خلاق بشری باشد؛
2- نمایانگر یک تبادل مهم ارزش های انسانی در توسعه معماری یا تکنولوژی، هنرهای یادمانی، برنامه ریزی شهری یا طراحی منظر در یک بازه زمانی و یا در یک محدوده فرهنگی از جهان باشد؛
3- شاهدی یگانه یا حداقل استثنائی از سنتی فرهنگی یا تمدنی زنده و یا از بین رفته را دربرداشته باشد.
4- نمونه ای برجسته از گونه ای بنا، مجموعه معماری یا صنعتی و یا منظر که نمایانگر مرحله یا مراحلی خاص از تاریخ زندگی انسان باشد.
5- نمونه برجسته ای از زیستگاه های سنتی انسان، بهره برداری از زمین، یا بهره برداری از دریا که فرهنگ (یا فرهنگ هایی) را نمایندگی می کند، یا اثر متقابل انسان و محیط به ویژه زمانی که تحت فشار تغییرات غیر قابل بازگشت، آسیب پذیر شده باشد را نشان می دهد.
6- به گونه مستقیم یا محسوس با رویدادها یا آداب و رسوم زندگی، ایده ها، اعتقادات، آثار هنری و ادبی برجسته جهانی پیوند داشته باشد.
7- ممتازترین پدیده های طبیعی یا مناطقی با زیبایی طبیعی استثنایی و اهمیت زیبایی شناسانه را در برگیرد.
8- نمونه برجسته ای که نشان دهنده مراحل اصلی تاریخ زمین باشد؛ نشانه هایی از حیات، روند های زمین شناسی جاری مهم در توسعه تغییرات سطح زمین در اثر عوامل طبیعی و یا ویژگی های مهم ژئومرفیک یا فیزیوگرافیک را دربرداشته باشد.
9- نمونه برجسته ای باشد که روندهای جاری اکولوژیکی و بیولوژیکی در سیر تکامل و توسعه زمینی، آب های شیرین، اکوسیستم های ساحلی و دریایی، و جوامع حیوانی و گیاهی را نشان می دهد.
مهمترین و شایان توجه ترین سکونتگاه های طبیعی برای حفاظت تنوع بیولوژیکی در زیستگاه اصلی خود را دربرداشته باشد.
محافظت، مدیریت، اصالت، و سلامت آثار ثبت شده نیز مهم و قابل ملاحظه است.

جمع‌بندی: چنانکه از تعاریف و دسته‌بندی مرکز میراث جهانی یونسکو برمی‌آید، منظر فرهنگی مقوله‌ای مهم در میان مباحث مورد توجه این مرکز می‌باشد که بخش قابل توجه‌ای از میراث جهانی را تحت پوشش قرار می‌دهد. از این رو لازم است در ایران که گنجینه‌ای باارزش از منظرهای فرهنگی را در خود دارد، بیش از این به منظر فرهنگی به مثابه بخشی از میراث فرهنگی توجه گردد.

منابع:

http://whc.unesco.org/en/culturallandscape
http://whc.unesco.org/en/criteria
http://en.wikipedia.org/wiki/Cultural_landscape

برای دریافت فایل PDF اینجا کلیک کنید.