به نام خدا
منظر پايدار

مهندس محمد آتشین بار – فارغ التحصیل معماری منظر دانشگاه تهران – 1386 / قسمت اول
babak.atashinbar@gmail.com
مقدمه
پوستيني كهنه دارم مـــن              يادگاري ژنـــــده از روزگاراني غبار آلود
سالخوردي جـــاودان مانند             مانده ميراث از نياكانم مرااين روزگار آلود
هاي، فرزندم! بشنو و هشدار        بعد من اين سالخورد جــــــاودان مانند
با بــــر و دوش تو دارد كار                ليك هيـــــچت غـــم مبـــــاد از اين
«اخوان ثالث ـ ميراث»

براي اينكه انسان با زمين در آشتي باشد، ابتدا بايد با آسمان آشتي كند.
«دكتر سيد حسين نصر»
بين استفاده مداوم از منابع طبيعت و حفاظت از محيط¬زيست، نقشهاي بسياری وجود دارد كه سبب پيچيده شـــدن راه¬حلها شده است. با توجه به هدف اصلي اين مقاله كه ايجاد نگرشي خلاقانه در زمينه طراحي منظر پايدار است، ضرورت درك بهتر فرآيندهاي طبيعي و برقراري ارتباط آنها با منظر پايدار مورد بحث قرار ميگيرد0
تمهيدات بين¬المللي به منظور حفاظت از محيط¬زيست و نياز به مداخله بيشتر در مديريت منظر سبب شده تا غالب رشته¬هاي حرفه¬اي و علمي با محيط و منظر، فعاليت بيشتري در اين زمينه داشته باشند.
در اين مقاله سعي شده تا با توجه به شناخت بستر موجود، منظر پايدار تعريف شده و از نقطه نظر فرهنگي مورد بحث قرار گيرد، چراكه شايد با توجه به مساله جهاني شدن و فن¬آوري اطلاعات، تنها چيزي كه دستمايه ماندگاري هويت ملتها مي¬باشد، فرهنگ آنهاست و اين مساله¬اي نيست كه هيچگاه گردوغبار تكنولوژي و تفكر مدرن باعث ناديده گرفتن آن شود.
در همين راستا با ارائه يكسري تعاريف و مفاهيم كليدي و مشخص كردن جايگاه ساختار توسعه پايدار در معماري منظر و نيز ارتباط آن با منظر سعي در روشن شدن هر چه بيشتر اين مطلب نمودم.

مفاهيم و تعاريف
1 . مفهوم توسعه پايدار تمدن مدرن با تكيه بر انسان مداری، عقلانيت و تكنولوژي در فضايي پر از اميد و خوش¬بيني نسبت به آينده شكل گرفت، توسعه پيدا كرد و جهاني شد؛ متقابلاً محدوديتهاي ذاتي اين تمدن در مراحل تكوين و توسعه، منجر به نتايج بسيار نامطلوب در زمينه¬هاي مختلف شد. با استعمار ملتها، استثمار طبيعت و لطمه¬هاي جبران¬ناپذير به نظام طبيعت، محيط¬زيست و محيط مصنوع ، در يك كلام، جوامع انساني و طبيعت را با بحرانهاي بزرگ مواجهــه كرد. عكس¬العمل سازمانهاي بين¬المللي، دولتها و متفكرين در مقابل بحرانهـاي فوق منتج به ارائه نظريه¬هاي مختلفي گرديد كه «نگرش پايدار» از عمده¬ترين آنهاست؛ انعكــــاس آن در حوزه طراحي به «طراحي اكولوژيك» يا «طراحي پايدار» موسوم است.
مفهوم توسعه پايدار و ابعاد چندگانه آن زاده كنفرانس ريودوژانيرو، اجلاس زمين 1992، هستند و از جمله مفاهيم نويني مي¬باشند كه امروزه دل مشغولي اكثر كشورها را تشكيل را مي¬دهد، كه در ادامه به مطرح كردن چند نمونه از اين تعاريف مي¬¬پردازيم :
- توسعه پايدار يعني تأمين نيازهاي زمان حال، بدون ايجاد مشكل و محدوديت براي نسل¬هاي آينده، براي اينكه بتوانند نيازهاي خود را رفع كنند. (اجلاس زمين، ريو، 1992)
- مفهوم پايداري اشاره به نوعي از قابليت و توان جامعه، اكوسيستم و يا هر مجموعه متحول در حال پيشرفت دارد كه از طريق آن، قابليت تداوم عملكرد كارآيي براي آينده نامحدود تامين مي¬شود.
- تعريف ديگربر اساس «مثلث سبز» يعني محيط، اقتصاد و برابري در چارچوب «طراحي اكولوژيك»* صورت مي¬گيرد. هرگاه شما كار سودمندي در رابطه با يكي از سه موضوع فوق انجام دهيد، تقريبا از روي ضرورت (با توجه به همبستگي سه موضوع فوق) كار سودمندي براي دوموضوع ديگر انجام خواهيد داد.

3 . مفهوم منظر
منظر از جمله اسمهاي دوگانه در ادبيات فارسي مي¬باشد كه هم اسم مفعول است (موردنظر) و هم اسم فاعل است (نظرگاه). در حوزه معماري اسم مفعول آن مدنظر قرار مي¬گيرد. يعني موردنظر و آنچه نگاه ما بدان مي¬افتد، به قول دكتر اديبان :
«طبيعت تصويري است از دنياي بالاتر (اين جهان آيينه است)».
درك واقعي از مفهوم منظر را شايد بيش از تعاريف آن مي¬توان توصيف كرد، ولي براي مشخص كردن اهداف مشترك در تعاريف گوناگون، به اختصار اشاره¬اي به آنها مي¬نماييم :
درتعريف معماري منظر، سه ديدگاه كلي را مي¬توان مدنظر قرار داد :
1 . ديدگاه عاميانه : دورنمايي است كه انسان به آن مسلط است و به آن نگاه مي¬كند.
2 . ديدگاه بيولوژيك : انسان براي بقاي خودش، بايد به طراحي محيط اطراف بپردازد.
3 . ديدگاه معماري : منظر موجودي است عيني ـ ذهني، پويا و نسبي كه محصول تعامل انسان با محيط و جامعه با تاريخ است.
در كتاب شهر همچون چشم¬انداز، تام ترنر منظر را اينگونه تعريف مي¬كند : منظر را مي¬توان بر حسب مقياس فعاليت، به گونه¬اي مشابه كاربرد اكولوژيكي واژه، مورد استفاده قرار داد، ما اين عرصه وسيع را كه شامل عناصر و ساختارهاي متعدد است، در زندگي روزمره¬مان تجربه مي¬نماييم. پس، از بسياري لحاظ، منظر آن قسمت از محيط است كه ما در آن ساكن بوده و به واسطه ادراكاتمان آنرا درك مي¬نماييم. منظر تاثير زيادي بر كيفيت زندگي ما دارد و نبايد آنرا به اقتصاد و يا تصميمات صرفا حرفه¬اي واگذار كرد، زيرا بين الگو و فرآيندهاي سازنده زمين، ادراك ما از آنها و پيوند دائمي با زيبايي ارتباط مستقيمي وجود دارد، كه جنبه¬هاي فيزيكي زمين را به جنبه¬هاي ادراكي منظر تبديل مي¬كند.
از سوي ديگر برايان هاكت (Brian Hachett) ميان معماري منظر و ديگر حرفه¬هاي طراحي تفاوتي قايــل مي¬شد، او معماري منظر را در رابطه با معماري ساختمان، قادر به رشد و تغيير مي¬داند و معتقد است اين روند در طي ميليونها سال ادامه داشته و در آينده نيز ادامه خواهد داشت. به عقيده او كاري كه مي¬توان انجام داد، تغيير و سازگاري منظر با برنامه¬هاي جديد است. محدوديتهاي موجود در چرخه اكولوژيكي و فرآيندهاي زيست¬محيطي عواملي خواهند بود كه گرايشهاي فردي را در طراحي محدود خواهند كرد. در صورتيكه امكان اعمال مقاصد شخصي در حرفه مهندسي، معماري و صنعت به مراتب بيشتر وجود دارد. ( اسفندياري، 1376، 19)
اما تعاريف ديگري نيز در مورد منظر از جمله تعريف گوردن كالن در كتاب گزيده منظر شهري و تعريف گارت اكبر وجود دارد كه به علت تشابهاتي كه با تعاريف بالا دارند از ذكر آنها صرف¬نظر مي¬نماييم.
از ديدگاه خود من كاملترين تعريف همان است كه مي¬گويد :
«منظر موجودي است عيني ـ ذهني، پويا و نسبي، محصول تعامل انسان با محيط و جامعه با تاريخ»
چراكه در اين تعريف همه ريزه¬كاريها و نكاتي كه مي¬توان در مورد واژه منظر (Landscape) مطرح كرد، مدنظر قرار داده شده است و تعريف زيركانه¬اي مي¬باشد.

3 . اهداف و ادراك منظر :
به طور كلي درك عامه مردم از معماري منظر، اهداف زيباشناسانه آن است، آنها معماري منظر را وسيله¬¬اي براي زيبا كردن محيط بيروني مي¬دانند، البته در اينجا يادآوري اين نكته لازم به نظر مي¬رسد كه مرحوم پيرنيا زيبايي را زيبنده بودن و در خور و شايسته بودن معرفي مي¬كند.
دومين سطحي كه مي¬توان براي منظر در نظر گرفت، اهداف فرهنگي آن است. مي¬توان آنرا به يك حس نوستالژي ربط داد كه از طريق آن مردم مي¬توانند قسمتي از خواسته¬هاي دروني و خلاهاي روحي خود را پاسخگو باشند.
سومين سطح از اهداف معماري منظر، تسهيل اتفاقات درون فضا مي¬باشد كه مي¬توان رفتارهاي اجتماعي را تصحيح كرد. (دكتر منصوري، 1383)
اما در مورد ادراك ما از منظر اينگونه بحث را شروع مي¬كنم كه ادراكات انسان از محيط اطراف خود در قالب چهار گروه عمده قابل دسته¬بندي است :
1 . ادراكات محسوس
2 . ادراكات قلبي
3 . ادراكات عقلي
4 . ادراكات خيالي
زمانيكه فيلمي را مي¬بينيم، كل فيلم حامل مفهومي خاص مثل شهامت ( ادراكات قلبي) مي¬باشد، شايد سكانسهاي مختلف فيلم به تنهايي حامل اين پيام نباشند، اما كل فيلم مفهوم شهامت را به ما القا مي¬كند.معماري منظر نيز از همين نوع است، يك مفهوم كلي به ما معني مي¬دهد. اما تفاوتي كه در اين ميان وجود دارد اين است كه ادراك ما از منظر محسوس است وبه قول دكترديبا :
«منظر محيطي را فراهم مي¬كند براي از دست دادن ادراكات ديگر»
سوالي كه در اينجا مطرح مي¬شود اين است كه آيا منظر و موجوديت آن از طريق حواس پنجگانه، بدون واسطه درك مي¬شود يا نه؟ (دكتر منصوري، 1383)

جايگاه و ساختار توسعه پايدار در معماري منظر
بررسيهاي موجود به روابط بشر با محيط¬زيست، يك پديده تازه نمي¬باشد. در حقيقت تخصيص آگاهانه منابع زمين براي كشاورزي و اهداف اجتماعي از ابتداي تاريخ تمدن بشر در چين، مصر و خاورميانه وجود داشته است. برخورد با قضيه كاربري زمين و طراحي، امروزه بطور اجتناب¬ناپذير مشروط بر تجربه، سنت، تمرين و درك منظرو طرز فكر بشر نسبت به طبيعت است كه متاثر از محتواي فرهنگي و محل رشد هريك از افراد جامعه¬اي است كه در آن زندگي مي-كنند.
هرچه تكنولوژي پيشرفت مي¬كند تغييراتي كه انسانها بر سطح زمين اعمال مي¬كنند و همچنين سرعت اين تغييرات افزايش مي¬يابد، عواملي كه منجر به مسائل عصر حاضر گشته و نتيجه آن وجود جوامع تكنولوژيك است. خصوصيت بارز اين دروه، غلبه خشنوت و استثمار بر منابع طبيعي مي¬باشد كه باعث گسترش حوزه نفوذ مناطق شهري، جنگل¬زدايي، استخراج معادن و آلودگي منابع آب و خاك گشته است.
اكنون جوامع جهاني درصدد گام برداشتن به دوره¬اي هستند كه مشخصه آن همبستگي و مسئوليت بر پايه درك و بينش در فعاليتهاي طبيعت است كه منجر به آگاهي اجتماعي و برخورد حساس¬تر با شرايط محيطي خواهد شد. اين طرز فكر جديد وابستگي شديدي به اكولوژي پايدار دارد كه هم اكنون آثار بسياري از فعاليتهاي آن در كشورهاي پيشرفته جهان در شرف تحقق و اجرا است.
بر طبق نظرات خوش¬بينانه، بشر امروزي در تلاش است كه با خارج شدن از خشونت، بي¬احساسي و غفلت در اهداف خود، به عصر روشنايي شكل¬دهي محيط زيست وارد شود، كه زمين و منظر، منابع اصلي آن مي¬باشند.
برنامه¬ريزي و طراحي منظر (LANDSCAPE PLANNING AND DESIGN) بر پايه¬اي استوار خواهد بودكه ابتدا با استفاده از اصول علوم طبيعي و اكولوژي و سپس با به كارگيري اصول علوم اجتماعي و رفتاري، به نيازهاي چندجانبه مردم پاسخ دهد. به طور كلي منظر پايدار (Sustainable Landscape) را مي¬توان مجموعه¬اي پيچيده از عوامل فيزيكي در يك مكان يا حوزه فعاليت كه رابطه انعكاسي با طبيعت و سيستم اجتماعي برقرار مي¬كنند، تعريف نمود.

برای دریافت pdf اینجا کلیک کنید.